WHO, olası kuduz maruziyetlerinde yaranın sabun/deterjan ve bol suyla en az 15 dakika yıkanmasını önerir. Bu basit işlem, temas bölgesindeki viral ve bakteriyel yükün azaltılmasına yardımcı olur.
Adım adım ne yapmalısınız?
1. Yarayı en az 15 dakika yıkayın
Elinizi akan su altında tutun ve sabunla iyice temizleyin. Yüzeysel çizik olsa bile aceleyle birkaç saniye su tutup bırakmak yerine uzun ve mekanik bir yıkama yapın.
Yıkama sonrası varsa povidon-iyot gibi uygun bir antiseptik kullanılabilir. Yaraya çamaşır suyu, kolonya, asit, bitkisel karışım, biber veya tahriş edici maddeler sürmeyin.
2. Kanama varsa temiz basıyla kontrol edin
Hafif kanama çoğu zaman temiz gazlı bezle birkaç dakika doğrudan bası uygulanarak durur. Kanama durmuyorsa, yara derinse, tendon/eklem bölgesindeyse veya parmak hareketlerinde sorun varsa acil değerlendirme gerekir.
3. Deri bütünlüğü bozulduysa kuduz açısından aynı gün değerlendirilin
Sokak kedisinin aşı geçmişi genellikle bilinmez. WHO, olası kuduzlu veya durumu bilinmeyen bir memelide kanamayan küçük çizik ve sıyrıkları kategori II, deriyi geçen tırmalamaları ise kategori III maruziyet olarak sınıflandırır.
Kategori II için yara bakımı ve kuduz aşısı; kategori III için yara bakımı, kuduz aşısı ve uygun durumda kuduz immünglobulini önerilir. Hangi uygulamanın size gerektiğine insan sağlığı profesyoneli temasın ayrıntılarını değerlendirerek karar verir.
Önemli: “Isırmadı, yalnız tırmaladı” demek kuduz değerlendirmesini otomatik olarak gereksiz hale getirmez. Tırmık deriyi bozduysa ve hayvanın kuduz durumu bilinmiyorsa temas ciddiye alınmalıdır.
Kuduz tırmalamayla nasıl bulaşabilir?
Kuduz virüsü esas olarak enfekte hayvanın salyasında bulunur. Bir kedinin pati ve tırnakları salyayla kirlenebilir; ayrıca tırmalama sırasında açık deriyle salya teması oluşabilir. Bu nedenle risk değerlendirmesinde yalnız “tırnak değdi” değil, derinin bozulup bozulmadığı ve olası salya kontaminasyonu dikkate alınır.
Kuduz belirtileri başladıktan sonra hastalık neredeyse daima ölümcüldür; buna karşılık uygun ve zamanında temas sonrası profilaksi hastalığı önleyebilir. Bu nedenle “önce birkaç gün bekleyeyim” yaklaşımı doğru değildir.
Kediyi tanıyor veya tekrar bulabiliyorsam ne yapmalıyım?
Kediyi kendiniz yakalamaya çalışıp tekrar tırmalanma veya ısırılma riskine girmeyin. Mümkünse kedinin bulunduğu yeri, görünüşünü ve temas saatini not edin ve bu bilgiyi sağlık personeli ile yerel veteriner/sağlık otoritelerine verin.
WHO ve CDC, sağlıklı görünen kedi, köpek ve gelinciklerin uygun otorite gözetiminde 10 gün izlenebileceğini belirtir. Hayvan bu süre boyunca tamamen sağlıklı kalırsa temas anında kuduz bulaştırıcı olmadığı kabul edilebilir.
Ancak WHO özellikle kuduzun görüldüğü bölgelerde, hayvanın gözlenebiliyor olmasının kişinin sağlık kuruluşuna başvurmasını veya gerekli profilaksiyi geciktirmemesi gerektiğini vurgular.
“Kedi çok sağlıklı görünüyordu” güvenli olduğu anlamına gelir mi?
Hayır. Görünüş tek başına kuduzu dışlamaz. Kuduz virüsü kedi, köpek ve gelinciklerin salyasında klinik belirtiler başlamadan birkaç gün önce bulunabilir. Bu yüzden temas anındaki davranış ve görünüm, risk değerlendirmesinin yalnızca bir parçasıdır.
Öte yandan kedinin durduk yere saldırması ile sevilirken korkup tırmalaması aynı davranışsal anlamı taşımaz. Provokasyon/rahatsız edilme öyküsü kuduz olasılığını azaltabilir fakat deri bozulmuşsa tıbbi değerlendirmeyi ortadan kaldırmaz.
Elimin tırmalanması neden özellikle önemli?
El ve parmaklarda tendon, eklem ve tendon kılıfları yüzeye yakındır. Küçük görünen bir yara bile bazı bakterilerin daha derin dokulara ulaşmasına izin verebilir. Ayrıca CDC ve WHO, el ve yüz gibi yoğun sinirlenmiş bölgelerdeki kuduz maruziyetlerini daha dikkatli değerlendirmeyi önerir.
Elinizde hızla artan şişlik, kızarıklık, ağrı, parmağı hareket ettirmede güçlük veya çizgi şeklinde yukarı doğru ilerleyen kızarıklık varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
Tetanoz aşısı gerekir mi?
Tetanoz kararı kuduzdan bağımsızdır. Yaranın temiz veya kontamine olması ve kişinin önceki tetanoz aşıları birlikte değerlendirilir.
CDC'ye göre temel tetanoz aşı serisi tamamlanmış bir kişide kirli veya ciddi yaralarda son dozun üzerinden 5 yıl veya daha fazla geçtiyse rapel aşı önerilebilir. Temiz ve küçük yaralarda eşik 10 yıldır. Aşı geçmişi bilinmiyorsa, hiç aşı olunmadıysa veya seri eksikse aşılama gerekir; bazı yüksek riskli durumlarda tetanoz immünglobulini de değerlendirilebilir.
Tetanoz için antibiyotik kullanmak aşı yerine geçmez. CDC, antibiyotikleri tetanozu önlemek amacıyla rutin profilaksi olarak önermez.
Kedi tırmığı hastalığı nedir?
Kedi tırmığı hastalığı, Bartonella henselae adlı bakterinin neden olduğu bir zoonozdur. CDC'ye göre özellikle yavru ve sokak kedilerinden sonra daha sık görülür; kediler çoğu zaman tamamen sağlıklı görünür.
Bakterinin kediler arasında yayılmasında pireler önemli rol oynar. Tırmığın pire dışkısıyla kontamine olması bakterinin insana geçmesine yol açabilir.
Hangi belirtileri takip etmeliyim?
Tırmalamadan sonraki günler veya haftalarda şu bulgular gelişebilir:
- Tırmık yerinde küçük kırmızı kabarıklık veya püstül
- Hafif ateş
- Özellikle koltuk altı, dirsek çevresi veya boyunda hassas lenf düğümü şişliği
- Halsizlik
CDC'ye göre tipik lenf düğümü şişliği çoğunlukla temastan 1–3 hafta sonra gelişir. Çoğu sağlıklı kişide hastalık kendini sınırlayabilir; ancak bağışıklığı baskılanmış kişilerde daha ağır seyredebilir.
Her kedi tırmığında antibiyotik gerekir mi?
Hayır. Yüzeysel ve iyi temizlenmiş her tırmığa koruyucu antibiyotik verilmesi standart değildir. Antibiyotik gereksinimi yaranın derinliği, yeri, enfeksiyon bulguları ve kişinin bağışıklık durumuna göre hekim tarafından değerlendirilir.
Özellikle derin el yaraları, eklem/tendon yakınındaki yaralar, bağışıklık baskılanması veya gelişen enfeksiyon bulguları daha düşük eşikle tıbbi değerlendirme gerektirir.
Normal yara iyileşmesi ile enfeksiyonu nasıl ayırırım?
İlk saatlerde hafif hassasiyet ve çizgi şeklinde kızarıklık görülebilir. Ancak kızarıklığın giderek genişlemesi, yaranın ısınması, artan ağrı, şişlik, irin, ateş veya kol boyunca ilerleyen kırmızı çizgiler enfeksiyon düşündürür.
CDC, kedi ısırık ve tırmıklarının önemli bir bölümünün enfekte olabileceğini bildirir. Bu nedenle özellikle ilk 24–48 saatte yaranın görünümünü takip edin.
Sokak kedisi tırmığı deriyi bozduysa; kanama olduysa; yara el, yüz, baş, boyun veya eklem yakınındaysa; kedi hasta veya sıra dışı davranıyorsa; kedinin kuduz aşısı bilinmiyorsa; tetanoz aşınız güncel değilse veya bilinmiyorsa; bağışıklığınız baskılanmışsa ya da yara hızla kızarıyor/şişiyorsa sağlık kuruluşuna başvurun.
Hangi kişiler daha dikkatli olmalı?
Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler, kanser tedavisi alanlar, organ nakli hastaları, ileri HIV enfeksiyonu olanlar ve bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlarda bazı bakteriyel zoonozlar daha ağır seyredebilir. CDC, bu gruplarda Bartonella enfeksiyonlarının ciddi komplikasyon yapabileceğini belirtir.
Gebelik, çocukluk ve ileri yaş da yara değerlendirmesinde hekimle paylaşılması gereken bilgilerdir.
Yapmamanız gerekenler
Doğru değil. Deri bozulduysa kuduz risk değerlendirmesi geciktirilmemelidir.
Yeterli değildir. En önemli ilk işlem bol su ve sabunla uzun süreli mekanik yıkamadır.
Yanlış. WHO, yüzeysel tırmıkları kategori II; deriyi geçen tırmıkları kategori III maruziyet olarak sınıflandırabilir.
Kendinizi yeni bir ısırık veya tırmalamaya maruz bırakmayın. Hayvanın takibi yerel otoritelerle güvenli biçimde yapılmalıdır.
Pratik karar tablosu
Temas edilen bölgeyi yıkayın. WHO kategori I kapsamında genellikle kuduz PEP gerekmez; ancak gerçekten deri bütünlüğünün sağlam olduğundan emin değilseniz sağlık profesyoneline danışın.
WHO kategori II kabul edebilir. En az 15 dakika yıkayın ve aynı gün kuduz aşısı gerekliliği açısından sağlık kuruluşunda değerlendirilin.
WHO kategori III maruziyet kapsamına girebilir. Yara bakımı sonrası aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun; aşı ve gerektiğinde immünglobulin değerlendirilir.
Bakteriyel enfeksiyon veya Bartonella açısından muayene gerekir. Özellikle el yaralarında gecikmeyin.
Sonuç
Sokak kedisi tırmığında ilk iş yarayı en az 15 dakika sabunlu suyla yıkamaktır. Bundan sonraki en önemli karar, deri bütünlüğünün bozulup bozulmadığı ve kuduz profilaksisinin gerekip gerekmediğidir.
Çoğu tırmık sorunsuz iyileşse de kuduzun sonuçları çok ağır olduğu için riskli temaslarda “olma ihtimali düşük” düşüncesiyle değerlendirmeyi ertelemek doğru değildir. Aynı zamanda tetanoz aşı geçmişinizi kontrol ettirin ve sonraki günlerde enfeksiyon veya kedi tırmığı hastalığı belirtilerini izleyin.
Bu içerik veteriner ve halk sağlığı bilgisini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır; insanlarda kuduz, tetanoz veya yara tedavisi kararı bir hekim/sağlık kuruluşu tarafından verilmelidir.
